از اعتراضات تا جنگ و کرونا؛ بحرانهایی که مانع برگزاری جشنوارهها نشدهاند/ موافقان میگویند روی صحنه رفتن را نباید متوقف کرد
نرگس کیانی: جامعه ایران آنچه را دی ۱۴۰۴ از سر گذراند، پیش از این نیز با درجات و شدت متفاوت در اعتراضات پاییز ۱۴۰۱، تیر ۱۴۰۰، آبان و دی ۱۳۹۸، مرداد ۱۳۹۷، دی ۱۳۹۶، خرداد ۱۳۸۸، تیر ۱۳۷۸ و… شاهد بوده است. هرچند این بار بهواسطهی قطع راههای ارتباطی و رسانهای از عصر پنجشنبه، ۱۸ دیماه در موقعیت بغرنجتری قرار گرفت. اگرچه، پس از دو هفته قطع کامل دسترسی به اینترنت جهانی، ظاهرا از شامگاه گذشته؛ پنجشنبه دوم بهمنماه، بهتدریج اما به صورت ناپایدار امکان دسترسی به اینترنت از طریق برخی اپراتورها میسر شده است. جشنواره چهلوچهار ساله تئاتر فجر که از هفدهمین دوره در سال ۱۳۷۷ از رویدادی ملی به رویدادی بینالمللی تغییر شکل داد، در چنین شرایطی، بدون حضور مهمانان خارجی، وارد دومین روز خود شده است. برگزاری این جشنواره که از دوم تا یازدهم بهمنماه در تهران برپا خواهد بود، طبق گفته دبیر آن، موافقان و مخالفانی داشته است. موافقان و مخالفانی که وحید فخرموسوی، دبیر این رویداد در موردشان میگوید: «ما برای همه دیدگاهها احترام قائل هستیم، ازجمله برای کسانی که میپرسند چرا در چنین موقعیتی شاهد برگزاری جشنواره تئاتر فجر هستیم؟» و ادامه میدهد: «نظر این دوستان کاملا قابل احترام است، اما نباید موجب نادیدهگرفتن نظرات دیگر شود.»
سوالاتی از این دست که: «چرا در چنین موقعیتی شاهد برگزاری جشنواره تئاتر فجر هستیم؟» در دورههایی چون دوره بیستوهشتم (۱۳۸۸)، سیوهشتم ( ۱۳۹۸) و چهلویکم ( ۱۴۰۱) منجر به عدم حضور برخی از چهرههای هنری در جشنواره شد. کسانی که با دو ادبیات متفاوت در موردشان صحبت میشود و به عنوان مثال اگر شهرام کرمی، مدیرکل وقت هنرهای نمایشی (۱۳۹۸) در موردشان چنین میگوید: «….گروهی یا تعدادی از هنرمندان که همه جزو خانواده نجیب تئاتر ایران هستند تصمیم گرفتند آثار خود را به جشنواره ارائه نکنند، این تصمیم به خودی خود قابل احترام است….»، نصرالله پژمانفر، نماینده وقت مشهد در مجلس، همان زمان اینطور واکنش نشان میدهد: «در هفته آینده طرحی را به مجلس میبریم که در آن برای هنرمندانی که از فعالیتهای هنری انصراف میدهند، محرومیت پایدار ایجاد شود.» اگرچه ساعاتی پس از انتشار خبر اولیه «محرومیت پایدار» به «محرومیت» تغییر داده شد و پژمانفر فردای آن روز (۲۷ دی ۱۳۹۸) آنچه را در گفتوگو با فارس اعلام کرده بود، در گفتوگو با وارمگ تصحیح کرد.
با این حال بحرانهای جامعه ایران، چه سیاسی بودهاند و چه اجتماعی، مانند جنگ عراق علیه ایران، شیوع کرونا یا جنگ ۱۲ روزه، تا به حال موجب عدم برگزاری جشنوارههای فجر ازجمله جشنواره تئاتر نشدهاند. شاید به دلیلی که فخرموسوی، دبیر جشنواره چهلوچهارم فجر در گفتوگو با وارمگ به آن اشاره میکند: «درواقع اگرچه هر دو گروه، موافقان و مخالفان برگزاری جشنواره، از بحرانها متاثر میشوند اما گروه موافقِ برگزاری، نظرشان این است که اجرای تئاتر و روی صحنه رفتن را نباید متوقف کرد.» آنچه در ادامه میخوانید نگاهی است به تاثیر بحرانهای مورد اشاره بر برگزاری دورههای متعدد جشنواره تئاتر فجر از زمان شکلگیریاش در سال ۱۳۶۱، سالی که سوم خردادماه آن، خرمشهر از اشغال ارتش عراق آزاد شد تا امسال که هنوز تبعات اعتراضات دیماه را پشت سر نگذاشتهایم.
عکس اصلی، مربوط به اختتامیه نخستین دوره برگزاری جشنواره تئاتر فجر در سال ۱۳۶۱ از tv.theater.ir است.
نقطه آغاز یک رویداد نمایشی ملی سالانه
نخستین دوره جشنواره تئاتر فجر به دبیری طاها عبدخدایی از ۱۲ تا ۲۲ بهمنماه ۱۳۶۱ در تهران برگزار شد. جشنواره تئاتر فجر یکم، زیر آتش جنگی که عراق علیه ایران به پا کرده بود (از شهریور ۱۳۵۹- تا تیر ۱۳۶۷)، تنها دو بخش داشت؛ بخش مسابقه و بخش تعزیه و از ۳۸ اثر نمایشی میزبانی کرد. اعضای هیات داوران این رویداد هنری در آن زمان تنها دو نفر بودند؛ علیرضا سمیعآذر و حیدرقلی نادری. نخستین دوره جشنواره، شکلی ساده و مختصر داشت و شاید بتوان مهمترین نکتهاش را نفس برگزاری این رویداد هنری و پایهگذاری آن قلمداد کرد. آن زمان سیدمحمد خاتمی که پیشتر سرپرستی مؤسسه مطبوعاتی «کیهان» را برعهده داشت، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بود. نام او اما تنها با پایهگذاری جشنواره تئاتر فجر گره نخورده است و تغییر عنوان جشنواره از «ملی» به «بینالمللی» نیز در دوران ریاستجمهوری او رخ داد؛ در سال ۱۳۷۷، زمانی که سیدعطاءالله مهاجرانی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بود. هفدهمین دوره جشنواره تئاتر فجر، اولین دورهای بود که به صورت بینالمللی برگزار شد. در این دوره که از اول تا پانزدهم بهمنماه ۱۳۷۷ میزبان اهالی تئاتر بود، بخش جدیدی به نام «بخش خارجی» به وجود آمد و ۱۰ گروه نمایشی از ۶ کشور مختلف در آن شرکت کردند. سال بعد، در هجدهمین دوره (از ۷ تا ۲۰ بهمنماه سال ۱۳۷۸) بخش «خارجی» به بخش «بینالملل» تغییر نام داد و ۱۱ گروه نمایشی از ۷ کشور در این رویداد حضور پیدا کردند. اگرچه باید اشاره کرد نخستین حضور خارجیها در جشنواره تئاتر فجر، به دهمین دوره آن (از ۲۲ تا ۳۰ بهمنماه سال ۱۳۷۰) برمیگردد. دورهای که اگرچه جشنواره هنوز پسوند «سراسری» را به دنبال نام خود داشت و نه «بینالمللی» را، ۳ اثر نمایشی از کشورهای تاجیکستان، آذربایجان و سوریه در آن روی صحنه رفتند.
از تیر ۱۳۷۸ تا خرداد ۱۳۸۸/ پیتر بروک به ایران نیامد
جامعه ایران، از سالهای دهه ۶۰ تا ۱۸ تیر ۱۳۷۸ هیچگاه شاهد پیوند خوردن اعتراضات دانشجویی و مردمی با هم نبود. اما ۱۸ تیر به نقطه آغاز اینگونه اعتراضات بدل شد. با این حال نخستین باری که واژههایی چون «عدم حضور هنرمندان» در این رویداد دولتی به میان آمد، سال ۱۳۸۸، هم زمان با برگزاری بیستوهشتمین دوره آن بود. دورهای که سیدمحمد حسینی، مدیریت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را بر عهده داست، محمدحسین ایمانیخوشخو، مدیریت معاونت هنری وزارتخانه را و حسین پارسایی در کنار ریاست مرکز هنرهای نمایشی، دبیری جشنواره را هم عهدهدار بود. در آن سال، واکنش هنرمندان به اعتراض به نتایج انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری؛ «جنبش سبز»، به عدم حضور پیتر بروک، کارگردان فرانسوی- انگلیسی مطرح در جشنواره انجامید. این اتفاق آنطور که گفته شد با ارسال نامهای از سوی ۲۸ تن از اهالی تئاتر به این کارگردان مطرح رخ داد. نامهای که در بخشی از آن چنین آمده بود: «شنیدهایم که شما و گروهتان برای اجرای نمایش «مفتش بزرگ» در جشنواره تئاتر فجر به ایران سفر خواهید کرد. این خبر که باید موجب مسرت ما میشد ما را مبهوت کرده است.» در ادامه این نامه آمده است: «فکر میکردیم از رویدادهایی که هر روز در سرزمین ما در جریان است آگاه هستید و همین امر سبب میشود تا موضعی جدی در برابر آن اتخاد کنید.» در نهایت پیتر بروک که قرار بود پس از ۳۰ سال به ایران بیاید از تصمیم خود منصرف شد. آن زمان سخنگوی گروه تئاتر بروک در این مورد چنین گفت: «تمامی اعضای گروه معتقد بودند که در این مقطع انجام چنین پروژهای صحیح نیست و در حال حاضر پرونده این موضوع بسته شدهاست.» حسین پارسایی هم در نشست خبری جشنواره تئاتر فجر علت انصراف بروک را «نامهنگاری دوستانی از داخل به قصد پشیمان کردن وی و جلب حمایت او از هنرمندان ایرانی» دانست.
از دی ۱۳۹۶ تا دی ۱۳۹۸/ عدم حضور؛ یک تصمیم قابل احترام یا اقدامی نیازمند برخورد؟
اعتراضات دی ۱۳۹۶، مرداد ۱۳۹۷ و آبان ۱۳۹۸، تاثیر مستقیمی بر برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری ازجمله جشنواره تئاتر فجر نگذاشت. سیوششمین دوره جشنواره با دبیری فرهاد مهندسپور (از ۲۸ دی تا ۹ بهمنماه ۱۳۹۶) هم اگرچه با انصراف دو تن از هنرمندان؛ محمد مساوات و محمد عاقبتی و نامهنگاری چند تن دیگر ازجمله لیلی رشیدی و حمید پورآذری و همچنین محمد رحمانیان و افسانه ماهیان همراه شد، به خاطر حذف یک اثر نمایشی از جدول اجراها بود. آن سال، سیدعباس صالحی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی بود، سیدمحمدمجتبی حسینی معاون وقت امور هنری و مهدی شفیعی مدیرکل وقت هنرهای نمایشی. انصراف حسین کیانی نویسنده و کارگردان نمایش «روز عقیم» از اجرا در جشنواره و دلیل او برای روی صحنه نرفتن؛ رویت نامهای که در آن نوشته شده بود این اثر نمایشی علیرغم پشت سر گذاشتن اجرای عمومی، نباید در جشنواره اجرا شود و همچنین روند برخورد شورای ارزشیابی و نظارت ادارهکل هنرهای نمایشی، به عامل اعتراض تبدیل شد.
محمد مساوات کارگردان «این یک پیپ نیست» به دنبال حذف نمایش «روز عقیم»، از حضور در بخش مسابقه بینالملل و مورد داوری قرارگرفتن نمایش «این یک پیپ نیست»، انصراف داد. همچنین محمد عاقبتی از داوران بخش خارج از صحنه (آفاستیج) نیز به همین دلیل از جشنواره کنارهگیری کرد. لیلی رشیدی و حمید پورآذری (میزبان و مدیر این بخش) هم متنی را با عنوان «دستان همه ما آلوده است» منتشر کردند. محمد رحمانیان نیز در نوشتاری کوتاه این اتفاق را به جامعه تئاتر ایران و نمایشنامهنویسان و کارگردانان تسلیت گفت و افسانه ماهیان یادداشتی نوشت.
آنچه سیوهشتمین جشنواره بین المللی تئاتر فجر را در سال ۱۳۹۸ تحت تاثیر قرار داد و موجی از انصراف به راه انداخت، نه اعتراضات آبانماه آن سال که فاجعه سقوط پرواز ۷۵۲ هواپیمایی بینالمللی اوکراین در پی اصابت موشک بود. این انصرافها ازجمله شامل کنارهگیری ۱۶ گروه از ۱۸ گروه در بخش «دیگرگونههای اجرایی»، چهار عکاس راه یافته به بخش مسابقه عکس، ۱۰۰ هنرمند مشهدی و نامهایی چون حسن معجونی، مهدی کوشکی، سمانه زندینژاد، صابر ابر، آرش دادگر، علیرضا کوشکجلالی، افسانه ماهیان، مرتضی اسماعیلکاشی و… بود. علاوه بر اینها یوجینیو باربا همراه با گروه تئاتر اودین و رومئو کاستلوچی از حضور در جشنواره سیوهشتم انصراف دادند.
آن زمان، شهرام کرمی مدیرکل وقت هنرهای نمایشی بود و نادر برهانیمرند، دبیر جشنواره. کرمی در نشست خبری جشنواره سیوهشتم با اشاره به «چالش»های موجود بر سر راه برگزاری این رویداد، از حضور نیافتن برخی از چهرههای هنری یاد کرد و افزود: «….گروهی یا تعدادی از هنرمندان که همه جزو خانواده نجیب تئاتر ایران هستند تصمیم گرفتند آثار خود را به جشنواره ارائه نکنند، این تصمیم به خودی خود قابل احترام است. به هر حال هنرمندان با احساس پاک خود تصمیمی گرفتند و من به شخصه به این دوستان و بزرگان بابت رای و نظرشان احترام میگذارم ولی برداشت دیگری از این انصرافها نداشته باشیم.»
هرچند رسانههایی چون خبرگزاری دفاع مقدس و تسنیم واکنش متفاوتی نشان داد. خبرگزاری دفاع مقدس نوشت: «احمقانه است اگر فکر کنیم انصراف هنرمندان از جشنواره تئاتر فجر به حاکمیت و اقتدار خدشهناپذیر آن آسیب وارد کرده و یا خدشهای به پیکره سترگ و نستوه سپاه پاسداران خللی وارد خواهد کرد….» و تسنیم در گزارشی با اشاره به حروف نخست نام و نام خانوادگی برخی از هنرمندانی که از حضور در جشنواره کنارهگیری کرده بودند، نوشت: «…اما به تازگی جریان مشکوکی به بهانه همدردی با خانوادههای جانباختگان سقوط هواپیمای اوکراینی درصدد ایجاد اخلال در روند برگزاری جشنواره تئاتر فجر برآمدهاند…» همچنین نصرالله پژمانفر، نماینده وقت مشهد در مجلس شورای اسلامی، به خبرگزاری فارس گفت: «…. هفته آینده طرحی را به مجلس میبریم که در آن برای هنرمندانی که از فعالیتهای هنری انصراف میدهند، محرومیت پایداری از فعالیتهای هنری در جمهوری اسلامی ایجاد شود.» هرچند فردای آن روز (۲۷ دی ۱۳۹۸) در گفتوگو با وارمگ تصریح کرد: «طبیعتاً ما هیچ محدودیتی برای کسی قائل نیستیم. در خبرها اینگونه مطرح شده که ما اجازه فعالیت به هنرمندان که از حضور در رویدادها انصراف بدهند، نخواهیم داد که این موضوع غلط است.»
دو سال متمادی زیر سایه کرونا
سی و نهمین جشنواره تئاتر فجر، بدون حضور مهمانان خارجی در پی عدم امکان سفر گروههای تئاتری از کشورهای دیگر، از ۱۱ تا ۲۰ بهمنماه ۱۳۹۹ به دبیری حسین مسافرآستانه زیر سایه شیوع ویروس کرونا برگزار شد؛ امری که موجب شد سالنهای میزبان آثار این رویداد با ظرفیت کامل فعالیت نکنند. برای جبران این خلاء جشنواره سیونهم به صورت مجازی هم برگزار شد و اجرای ضبط شده آثار نمایشی حاضر در این رویداد بر روی پلتفرم تازهتاسیس تلویزیون تئاتر ایران قرار گرفت. در جشنواره چهلم نیز، در غیاب بخش بینالملل بخشی با عنوان تئاتر ملل تدارک دیده شد تا طبق گفته دبیر آن، حسین مسافرآستانه، خلاء دوره پیشین در این زمینه جبران شود. بخش تئاتر ملل جشنواره فجر ۱۴۰۰ نمایشهایی از کشورهای ارمنستان، تاجیکستان، بلغارستان، الجزایر، آذربایجان، عراق و افغانستان را همراه با دو نمایش مشترک بین ایران و افغانستان و ایران و عراق در دل خود جای داد. در جشنواره چهلم، تیمهایی برای تست و کنترل واکسیناسیون پرسنل تالارها و عوامل اجرایی گروهها و هنرمندان در تئاتر شهر مستقر شدند و سالنها هم با ظرفیت حداقلی (۳۰ درصد) تماشاگران را پذیرفتند.
اعتراضات سال ۱۴۰۱/ از دیکتاتور فرهنگی خواندن انصرافیها تا تجلیل از حاضران با عنوان «جهادگر»
سال ۱۴۰۱، محمدمهدی اسماعیلی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بود، محمود سالاری معاون هنری وزیر، کاظم نظری مدیرکل هنرهای نمایشی و کوروش زارعی دبیر جشنوارهای که از ۱ تا ۱۱ بهمنماه برگزار شد. ۱۷ دیماه ۱۴۰۱، زارعی در حاشیه اختتامیه بیستوهفتمین جشنواره تئاتر منطقه ۲ بوشهر در جمع خبرنگاران خطاب به هنرمندانِ حاضر در جشنواره گفت: «شما هنرمندان با شرف ایران با وجود این که همه از حضور در میدان، منع و تهدیدتان کردند اما جهادگرانه و ایثارگرانه حضور یافتید و برای هنر فاخر تئاتر کار کردید.» او ۲۶ دیماه مدعی شد «تعداد انگشتشماری از هنرمندان به تهدید جانی خانواده دیگر همکارانِ تئاتری خود مبنی بر توقف اجرای عمومی آثار و عدم حضور در جشنواره پرداختهاند.» زارعی پنجم بهمنماه نیز در گفتوگو با تسنیم ادعا کرد: «…اینها دیکتاتور فرهنگی یا دیکتاتور هنریاند، چرا دیکتاتور؟ چون هرکسی در جشنواره شرکت میکند به او فحش میدهند و تهدیدش میکنند؛ شما چه روشنفکری هستید که نفرین میکنید و فحش میهید؟» او همچنین در پاسخ به این سوال که: «شما اشاره کردید که برخی از تحریمکنندگان گفتند دوست داریم برگردیم و شما هم میدان را باز کردید که در جشنواره شرکت کنند….» مدعی شد: «ما از بسیاری دعوت کردیم اما از ما دستمزدها و بودجههای کلان میخواستند….» ادعاهایی از این دست در روزنامه «کیهان» با تیتر «رونمایی از جاسوسان هنری و حقوقبگیرانی که در پی تحریم تئاتر فجر هستند!» بازتاب داده شد.
جشنواره چهلوچهارم/ گذر از بحران تنها از راه گفتوگو صورت میگیرد
چهلوچهارمین جشنواره تئاتر فجر نیز که این روزها در حال برگزاری است مبرا از چنین تنشهایی نبود. تنشهایی که سیدوحید فخرموسوی، راه گذر از آنها را گفتوگو میداند و به وارمگ، در موردشان چنین گفت: «باید تاکید کنم که من برای همه دیدگاهها احترام قائلم، ازجمله برای کسانی که میپرسند چرا در چنین موقعیتی شاهد برگزاری جشنواره تئاتر فجر هستیم؟ نظر این دوستان کاملا قابل احترام است، اما نباید موجب نادیدهگرفتن نظرات دیگر شود. درواقع، در حالی که کسانی چنین عقیدهای دارند، کسان دیگری هم هستند که عقیدهشان متفاوت است و معتقدند روی صحنه رفتن تئاتر و برگزاری جشنواره، نباید به واسطه بحرانها متوقف شود. به عبارت دیگر، اگرچه هر دو گروه، موافقان و مخالفان برگزاری جشنواره در شرایط کنونی، از بحران موجود متاثرند اما گروه موافقِ برگزاری، نظرشان این است که اجرای تئاتر و روی صحنه رفتن را نباید متوقف کرد.»
جشنواره چهلوچهارم که از دوم بهمن آغاز شده است تا یازدهم بهمنماه با اجرای ۱۲۱ اثر ادامه خواهد داشت. آثار صحنهای این رویداد در سالنها و مجموعههای تئاتر شهر (سالن اصلی، سالن سایه، سالن چهارسو، سالن قشقایی و کارگاه نمایش)، تماشاخانه ایرانشهر (سالن استاد ناظرزاده کرمانی و سالن استاد سمندریان)، تالار حافظ، تماشاخانه سنگلج و حوزه هنری اجرا خواهند شد و آثار خیابانی نیز در پهنه رودکی اجرا میشود. علاقهمندان به خرید بلیت نمایشهای حاضر در جشنواره میتوانند به سایت «گیشه تئاتر» به نشانی https://gishehtheater.ir مراجعه کنند.
۲۴۲۲۴۲
